Sáp ong: Thành phần, công dụng và cách dùng dược liệu an toàn

Sáp ong là gì? Tìm hiểu về sáp ong

Sáp ong là sản phẩm tự nhiên do ong mật tiết ra để xây dựng cấu trúc tổ lục giác bền vững. Khi ong thợ từ 12 đến 18 ngày tuổi, các tuyến sáp dưới bụng sẽ tiết ra những mảnh sáp nhỏ, sau đó được nhào trộn với enzyme nước bọt để tạo độ dẻo. Không chỉ là nơi chứa mật và nuôi ấu trùng, sáp ong còn là dược liệu quý giúp kháng khuẩn, dưỡng da và bảo vệ sức khỏe toàn diện cho cả gia đình.

Tên gọi của sáp ong (danh pháp)

Trong khoa học, sáp ong thường được gọi với danh pháp quốc tế là Beeswax. Tên Latin của dược liệu này thường là Cera flava (đối với sáp ong vàng chưa qua tinh chế) hoặc Cera alba (đối với sáp ong trắng đã được tẩy màu). Trong y học cổ truyền Việt Nam, sáp ong còn được gọi bằng tên Hán Việt là Phong lạp. Tùy thuộc vào loài ong và nguồn hoa mà sáp ong có thể có những đặc tính lý hóa hơi khác nhau, nhưng nhìn chung chúng đều giữ được những giá trị dược tính cốt lõi.

Đặc điểm tự nhiên của sáp ong

Sáp ong là một chất rắn, không hòa tan trong nước nhưng có thể tan trong các dung môi hữu cơ và dầu béo khi được đun nóng. Ở nhiệt độ phòng, sáp có độ dẻo vừa phải, bề mặt hơi dính và có mùi thơm đặc trưng của mật ong cùng phấn hoa. Màu sắc tự nhiên của sáp thường dao động từ vàng nhạt đến nâu đậm, tùy thuộc vào độ tinh khiết và thời gian sáp nằm trong tổ. Khi được đun chảy và tinh chế, sáp trở nên trong suốt hơn và sau khi đông đặc lại sẽ hình thành cấu trúc tinh thể mịn.

Bộ phận sử dụng của sáp ong

Đối với mục đích chăm sóc sức khỏe, bộ phận được sử dụng chính là phần sáp của tổ ong đã được loại bỏ mật và tạp chất. Người ta thường chọn những tổ ong già hoặc phần nắp hố nắp của các ngăn chứa mật để thu hoạch sáp vì đây là nơi tập trung lượng sáp có độ tinh khiết cao nhất. Sau khi xử lý, sáp ong có thể được dùng ở dạng nguyên bản, dạng miếng hoặc tán thành bột mịn tùy theo yêu cầu của từng công thức bào chế.

Sáp ong phân bổ, thu hái, chiết suất, chế biến như thế nào?

Về phân bổ, sáp ong có mặt ở khắp nơi trên thế giới, nơi có các loài ong mật sinh sống. Tại Việt Nam, nguồn sáp ong dồi dào nhất thường tập trung ở các vùng rừng núi như Tây Nguyên, vùng núi phía Bắc hoặc các trang trại nuôi ong lấy mật quy mô lớn.

Quá trình thu hái sáp thường diễn ra song song với việc thu hoạch mật ong. Sau khi lấy tổ, người ta đem nấu tổ ong với nước sôi. Lúc này, sáp ong sẽ nóng chảy và nổi lên trên mặt nước, còn các tạp chất và xác ong sẽ lắng xuống dưới. Lớp sáp nổi lên được vớt ra, lọc qua vải sạch nhiều lần để loại bỏ hoàn toàn cặn bẩn, sau đó đổ vào khuôn để nguội và đông đặc lại thành từng khối. Để có được sáp ong trắng, người ta thực hiện quy trình tẩy màu bằng cách phơi sáp dưới ánh nắng mặt trời hoặc sử dụng các biện pháp xử lý hóa lý an toàn nhằm loại bỏ sắc tố vàng tự nhiên.

Thành phần hóa học của sáp ong

Nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy sáp ong là một hợp chất hữu cơ cực kỳ phức tạp với hơn 300 thành phần khác nhau. Thành phần chiếm tỷ trọng lớn nhất là các ester của các acid béo và các rượu béo chuỗi dài (chiếm khoảng 70 – 80%). Bên cạnh đó, sáp ong còn chứa các acid béo tự do, hydrocarbon và một lượng nhỏ các hợp chất thơm, sắc tố.

Đặc biệt, trong sáp ong có chứa các chất như flavonoid, steroid, acid amin và các nhóm vitamin như vitamin A, vitamin B1, B2. Các khoáng chất thiết yếu cũng được tìm thấy với hàm lượng nhỏ. Sự hiện diện của các hoạt chất sinh học này giúp sáp ong có khả năng hỗ trợ kháng khuẩn, hỗ trợ chống viêm và hỗ trợ chống oxy hóa. Một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng sáp ong chứa các hợp chất giúp hỗ trợ làm mềm và bảo vệ tế bào da, điều này giải thích lý do vì sao sáp ong thường xuyên xuất hiện trong các sản phẩm dược mỹ phẩm cao cấp.

Công dụng chính của sáp ong

Sáp ong không chỉ là một nguyên liệu phụ trợ trong bào chế mà còn sở hữu những công dụng hỗ trợ sức khỏe đáng kể, được cả y học cổ truyền và y học hiện đại công nhận.

Dựa theo y học cổ truyền

Theo y học cổ truyền, sáp ong có vị ngọt, hơi đắng, tính bình, không độc. Dược liệu này có tác dụng hỗ trợ bổ dưỡng, làm se, hỗ trợ giảm đau và hỗ trợ cầm máu. Phong lạp thường được dùng trong các bài thuốc hỗ trợ cải thiện chứng liên quan đến đường tiêu hóa hoặc dùng ngoài da để hỗ trợ làm lành vết trầy xước và các chứng mụn nhọt. Trong dân gian, sáp ong còn được xem là vị thuốc góp phần kiện tỳ, vị và hỗ trợ tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

Dựa theo y học hiện đại

Y học hiện đại đã thực hiện nhiều nghiên cứu để xác thực các công dụng của sáp ong. Các lợi ích nổi bật bao gồm:

Hỗ trợ kháng khuẩn: Sáp ong có khả năng hỗ trợ ức chế sự phát triển của một số loại vi khuẩn, giúp bảo vệ cơ thể.

Chăm sóc và bảo vệ làn da: Nhờ hàm lượng vitamin A và khả năng giữ ẩm, sáp ong hỗ trợ làm mềm da, cải thiện tình trạng nứt nẻ và tạo lớp màng bảo vệ da.

Hỗ trợ sức khỏe tim mạch: Một số hợp chất trong sáp ong có thể giúp hỗ trợ duy trì mức cholesterol ổn định theo chế độ dinh dưỡng cân bằng.

Hỗ trợ giảm viêm: Góp phần làm dịu các vùng viêm nhiễm nhẹ ngoài da hoặc hỗ trợ niêm mạc dạ dày.

Liều dùng và cách dùng sáp ong an toàn, khoa học

Để sáp ong phát huy hiệu quả tốt nhất, việc sử dụng đúng liều lượng và đúng cách là vô cùng quan trọng.

Dùng ngoài da: Sáp ong thường được bào chế dưới dạng cao dán hoặc kem bôi. Bạn có thể đun chảy sáp ong cùng với các loại dầu thực vật để tạo thành hỗn hợp dưỡng da. Liều lượng tùy thuộc vào diện tích vùng da cần tác động.

Dùng đường uống: Trong một số trường hợp, sáp ong có thể được dùng theo hướng dẫn của chuyên gia. Liều dùng thông thường được khuyến cáo từ 2 – 4g mỗi ngày. Tuy nhiên, do cấu trúc của sáp ong khá bền vững, cơ thể người khó có thể tiêu hóa hoàn toàn lớp sáp thô, vì vậy thường ưu tiên dùng các hoạt chất chiết xuất từ sáp.

Người bệnh nên tham khảo bác sĩ hoặc nhân viên y tế chuyên môn trước khi bắt đầu sử dụng sáp ong, đặc biệt là đường uống, để đảm bảo phù hợp với cơ địa cá nhân.

Những điều cần lưu ý khi sử dụng sáp ong

Mặc dù sáp ong là dược liệu tự nhiên, nhưng để đảm bảo an toàn, bạn cần lưu ý những vấn đề sau:

Dị ứng: Những người có tiền sử dị ứng với mật ong, phấn hoa hoặc các sản phẩm từ ong nên thận trọng. Nếu xuất hiện triệu chứng ngứa hoặc sưng tấy, cần ngưng sử dụng ngay.

Đối tượng sử dụng: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng. Không nên dùng cho trẻ sơ sinh dưới 12 tháng tuổi.

Chất lượng dược liệu: Chỉ nên sử dụng sáp ong sạch, đã qua tinh chế, không chứa tạp chất.

Không tự ý điều trị: Người bệnh không nên tự ý thay đổi liều lượng hoặc thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng bài viết này.

Tham khảo một số bài thuốc có chứa sáp ong

Trong y học cổ truyền, sáp ong thường phối hợp với các vị thuốc khác để tăng hiệu quả hỗ trợ:

Hỗ trợ cải thiện tiêu hóa: Dùng sáp ong khoảng 4g, phối hợp với các vị dược liệu kiện tỳ theo hướng dẫn của thầy thuốc.

Hỗ trợ ngoài da: Sáp ong đun chảy cùng dầu thực vật, để nguội và bôi lên vùng da khô nứt mỗi tối để hỗ trợ làm mềm da.

Hỗ trợ giảm sưng nhọt: Kết hợp sáp ong trong các công thức cao dán dân gian để hỗ trợ làm dịu vùng da bị mụn nhọt.

Lưu ý: Các bài thuốc trên chỉ mang tính chất tham khảo.

Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa của nhân viên y tế.

Nguồn tham khảo

• Tên tổ chức: Dược thư Quốc gia Việt Nam
• Tên tổ chức: Tracuuduoclieu.vn
• Tên tổ chức: Đại học Y Dược TP.HCM (mplant.ump.edu.vn)
• Tên tổ chức: Tổng hợp